Synopsis of Session 4 of online Sanskrit learning class | Savarnadeergha & Guna

सन्धि (sandhi) can be classified mainly into two categories: स्वरसन्धि (svarasandhi) and व्यञ्जनसन्धि (vyañjanasandhi). स्वरसन्धि (svarasandhi) is the rules when two vowels (except विसर्ग – अ:) get joined and व्यञ्जनसन्धि (vyañjanasandhi) is the joining when a consonant is followed by a consonant or a vowel. It also includes the rules when विसर्ग – अ: is followed by a consonant or a vowel.

We shall see the two types of स्वरसन्धि (svarasandhi) – सवर्णदीर्घसन्धि (savarṇadīrghasandhi) and गुणसन्धि (guṇasandhi)

1) सवर्णदीर्घसन्धि (savarṇadīrghasandhi)
सूत्र:
– सवर्णेदीर्घ: (akah savarṇedīrghah)
Here, by the word अक:, Panini refers to a set of sounds {अ, इ, उ, ऋ, ऌ}. The सूत्र: says,
अ/आ + अ/आ = आ
इ/ई + इ/ई = ई
उ/ऊ + उ/ऊ = ऊ
ऋ/ॠ + ऋ/ॠ = ॠ

When अ or आ is followed by अ/आ, both the sounds gets replaced by आ. In the same fashion, for the remaining sounds इ, उ, ऋ they get replaced by the दीर्घ (long vowels) sounds. Since ऌ doesn’t have a दीर्घ, it does not get affected.

savarnadeergha sandhi

Examples:
परम + अर्थ = परमार्थ (प् अ र् अ म् अ + अ र् थ् अ = प् अ र् अ म् आ र् थ् अ)
विद्या + अर्थि = विद्यार्थि (व् इ द् य् आ + अ र् थ् इ = व् इ द् य् आ र् थ् इ)
देव + आलयम् = देवालयम् (द् ए व् अ + आ ल् अ य् अ म् = द् ए व् आ ल् अ य् अ म्)
गङ्गा + आत्मज = गङ्गात्मज (ग् अ ङ् ग् आ + आ त् म् अ ज् अ = ग् अ ङ् ग् आ त् म् अ ज् अ)
मुनि + इन्द्र: = मुनीद्र: (म् उ न् इ + इ न् द्र् अ अ: = म् उ न् ई न् द्र् अ अ:)
मुनि + ईश्वर: = मुनीश्वर: (म् उ न् इ + ई श् व् अ र् अ अ: = म् उ न् ई श् व् अ र् अ अ:)
शची + इन्द्र: = शचीन्द्र: (श् अ च् ई + इ न् द्र् अ अ: = श् अ च् ई न् द्र् अ अ:)
श्री + ईश: = श्रीश: (श् र् ई + ई श् अ अ:= श् र् ई श् अ अ:)
गुरु + उपदेश: = गुरूपदेश: ग् उ र् उ + उ प् अ द् ए श् अ अ: = ग् उ र् ऊ प् अ द् ए श् अ अ:)
गुरु + ऊर्जित: = गुरूर्जित: (ग् उ र् उ + ऊ र् ज् इ त् अ अ: = ग् उ र् ऊ र् ज् इ त् अ:)
वधू + उत्सव: = वधूत्सव: (व् अ ध् ऊ + उ त् स् अ व् अ अ: = व् अ ध् ऊ त् स् अ व् अ:)
वधू + ऊर्जित: = वधूर्जित: (व् अ ध् ऊ + ऊ र् ज् इ त् अ अ: = व् अ ध् ऊ र् ज् इ त् अ:)
पितृ + ऋणम् = पितॄणम् (प् इ त् ऋ + ऋ ण् अ म् = प् इ त् ॠ ण् अ म्)

For a sound अ to be at the end of a word there are two possibilities अ or आ. And for the same sound to be at the beginning of the next word, there are two possibilities. Hence (mathematically put), 2C1 x 2C1 = 4. Thus, there are four possible combinations for each of the three sounds अ, इ, उ and ऋ totaling to 16 possibilities. However, these are just the possibilities. If there exist no words where any of these possibilities won’t occur, then such a word will not exist in the language even though there is a possibility mathematically.

2) गुणसन्धि (guṇasandhi)
सुत्र: आद् गुण: (ād guṇa)

Rules:
अ / आ + इ / ई = ए
अ / आ + उ / ऊ = ओ
अ / आ + ऋ / ॠ = अर्
अ / आ + ऌ = अल्

gunasdandhi
Examples
देव + इन्द्र: = देवेन्द्र: (द् ए व् अ + इ न् द् र् अ अ: = द् ए व् ए न् द् र् अ अ:)
देव + ईश: = देवेश: (द् ए व् अ + ई श् अ अ: = द् ए व् ए श् अ अ:)
महा + इन्द्र: = महेन्द्र: (म् अ ह् आ + इ न् द् र् अ अ: = म् अ ह् ए न् द् र् अ अ:)
महा + ईश्वर: = महेश्वर: (म् अ ह् आ + ई श् व् अ र् अ अ: = म् अ ह् ए श् व् अ र् अ अ:)
हित + उपदेश: = हितोपदेश: (ह् इ त् अ + उ प् अ द् ए श् अ: = ह् इ त् ओ प् अ द् ए श् अ अ:)
सुर्य + ऊर्ज: = सूर्योर्ज: (स् उ र् य् अ + ऊ र् ज् अ अ: = स् ऊ र् य् ओ र् ज् अ अ:)
गीता + उपदेश: = गीतोपदेश: (ग् ई त् आ + उ प् अ द् ए श् अ अ: = ग् ई त् ओ प् अ द् ए श् अ अ:)
महा + ऊर्ज: = महोर्ज: (म् अ ह् आ + ऊ र् ज् अ अ: = म् अ ह् ओ र् ज् अ अ:)
देव + ऋषि: = देवर्षि: (द् ए व् अ + ऋ ष् इ अ अ: = द् ए व् अ र् ष् इ अ अ:)
तव + ऌकार: = तवल्कार: (त् अ व् अ + ऌ क् आ र् अ अ: = त् अ व् अ ल् क् आ र् अ अ:)

Advertisements

2 thoughts on “Synopsis of Session 4 of online Sanskrit learning class | Savarnadeergha & Guna

  1. Smita

    In सवर्णदीर्घसन्धि, इन्द्र: should be इ न् द् र् अ: and in गुणसन्धि, तव + ऌकार: = तवल्कार: (त् अ व् अ … ) not अ: .Vinay Sir, please correct me if my understanding is wrong.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s